Mongolië lokt bezoekers met zijn nomadische levensstijl en Dzjenghis Khan, de legendarische leider van de Mongolen in de 13e eeuw. Wij mochten een stukje van dit immense land -50 keer groter dan België- verkennen. Temidden van de steppelandschappen geraak je als vanzelf diep onder de indruk van ruimte, eindeloosheid en stilte.
Het is nacht als Dörg, onze chauffeur, plots wijst op een vallei vol lichtjes: “Ulaanbataar!” Goed de helft van de 3,5 miljoen inwoners van dit land leven in de uitdeinende hoofdstad van dit land. Het zorgt ’s winters voor een gigantisch smogdeken, bovenop het permanente file-infarct. Ulaanbataar zal met de combinatie van socialistische appartementsblokken en kapitalistische malls niet meteen een schoonheidsprijs in architectuurwedstrijden halen. Maar downtown Ulaanbataar herbergt wel enkele boeiende musea zoals het Natuurhistorisch museum (met dinoskeletten) en voor wie ’s lands geschiedenis wil begrijpen, het Nationaal en Chinggis Khaan Museum.
We laten ons onderdompelen in ’s lands eertijdse expansiedrift -waarbij het rijk van de Khans op bepaald ogenblik van de Adriatische Zee tot in Zuid-China en Korea reikte, groter dus dan het territorium dat Alexander de Grote of de Romeinen ooit hebben geregeerd! Hier duikt zelfs een Belgische link op: missionaris Willem van Rubrouc is in die 13e eeuw helemaal naar de oude hoofdstad van de Khans (Karakorum) gereisd. Daar moeten we dus ook naartoe.
Opmerkelijk: pas sinds Mongolië het communisme overboord heeft gegooid, mag er opnieuw over Dzjenghis Khan en zijn nazaten worden gepraat en onderwezen. “We herontdekken met andere woorden onze eigen geschiedenis,” concludeert mijn gids.
Kloosters
Onmiskenbaar verweven met de geschiedenis van dit land zijn de vele kloosters -al zijn ze en de residerende monniken zwaar vervolgd door de communisten.
Die boeddhistische kloosters worden opnieuw gefrequenteerd, maar even frequent stoot je, zeker op het platteland, op uitingen van sjamanistisch geloof.
Het Gandanklooster in de hoofdstad is het grootste van heel Mongolië en staat voor een amalgaam van tempels, rituelen en boeddhabeelden. Buiten Ulaanbataar is de plek waar kloosters zijn gebouwd vaak afgelegen, zelfs desolaat, in the middle of nowhere. Het moest het contemplatieve leven van de monniken bevorderen, was de redenering. Zowel het 17e eeuwse rotsklooster van Tövkhön in de Orkhonvallei als dat van Amarbayasgalant (uit de 18e eeuw en op de kandidatenlijst voor Unesco-werelderfgoed) zijn verbonden met de figuur van Zanabazar, die door de Mongolen vereerd wordt als hun eerste grote geestelijke leider. De monnik-kunstenaar heeft onder meer symbolen ontworpen die de Mongoolse vlag sieren, is de grondlegger van de Mongoolse taal en heeft tal van boeddhabeelden gemaakt.
De rit annex wandeling naar Tövköhn en Amarbayasgalant zijn een offroad-onderdompeling in het echte Mongolië. Mijn begeleiders moeten meermaals passanten en steppebewoners consulteren over de te volgen route. Die leidt ons door groene valleien waarbij de piste soms vlot berijdbaar is, dan weer leidt langs putten en oneffenheden of door beekjes -om ter bestemming te constateren dat ‘monniken hun plekjes wel weten uit te kiezen.’ Verbluffend…
Ruimte zat
Als de helft van Mongolië’s inwoners in de hoofdstad leven, betekent dat uiteraard dat er in de rest van het land ruimte zat is. De tweede grootste stad van het land, de mijnstad Erdenet, telt ‘amper’ 100.000 inwoners, in andere provinciesteden woont een fractie daarvan. De meeste stops op onze rondreis zijn dus eerder dorpen met enkele straten en wat winkeltjes. Voor een goed begrip: Mongolië is met anderhalf miljoen vierkante kilometer 51 keer zo groot als België, Frankrijk past er drie keer in.
Tweebaanswegen verbinden de provinciehoofdsteden, maar evengoed bevindt het beste tracé naar je bestemming zich offroad en moet je chauffeur kiezen tussen meerdere pistes, zonder richtingaanwijzers! Het is niet het enige obstakel onderweg: het meest gebruikte verkeersbord ten lande waarschuwt voor overstekend vee. Kuddes paarden, koeien, geiten en schapen, yaks of zelfs kamelen kunnen plots beslissen om naar een waterplas of weide aan de overzijde te trekken, chauffeurs proberen luid claxonnerend de viervoeters te ontwijken.
We verbazen ons er constant over hoe Dörg er steevast in slaagde om offroad tussen soms acht sporen telkens de juiste track te kiezen. Voor gids Amar is het zonneklaar: “Een goede chauffeur zoals Dörg is onontbeerlijk om dit land te ontdekken.” Zijn stuurkunsten zijn onovertroffen, net als zijn humeur: immer goedgemutst, zacht meeneurierend of -zingen op de tonen van Mongolië’s zeemzoete popdeuntjes én degene die me laat kennismaken met de folkmetalband The Hu. Deze ambassadeurs van de Mongoolse cultuur hebben recent nog op het podium van Graspop in Dessel gestaan!
Mister Wauw
Waar we echt door van onze sokken worden geblazen, zijn de eindeloze groene landschappen onder een staalblauwe hemel en fascinerende wolkenformaties. Dat landschap golft van berg naar dal, achter elke heuveltop duikt een nieuw vergezicht op. De panorama’s van de eindeloze ruimtes zijn dermate overweldigend dat mijn begeleiders mij algauw tot mister Wauw bevorderen -als we nog een zucht of kreet van be- en verwondering laten ontglippen.
De Mongoolse steppelandschappen hebben een verslavend karakter, vandaar dat reizigers blijkbaar meermaals naar dit land terugkeren. We vragen ons onderweg af of we ook behept gaan worden door dit virus. Indrukwekkend is het alleszins.
Wegen of pistes die in de horizon lijken te verdwijnen, kuddes paarden of ander vee dat op een bergflank staat te grazen, enkele gers in een voor de rest leeg landschap: het zijn stuk voor stuk ansichtkaarten die zo uit het leven gegrepen zijn en die mijn netvlies overuren doen draaien -alsof we geen seconde willen missen van al het fraais dat de natuur hier in petto heeft. In combinatie met de oorverdovende stilte op de steppe, enkel doorbroken door gehinnik, geblaat of het klapperen van de vleugels van de rode wouw of gieren, voel en ervaar je de mystiek.
Nieuwsgierig
Die wordt bestendigd door ontmoetingen ten lande. Terwijl je in de hoofdstad een van de vele anonieme voorbijgangers bent waarvoor locals geen interesse betonen, val je in een klein dorp of toeristische hotspot meteen op. Mongolen blijken niet altijd de mogelijkheid te hebben om naar het buitenland te reizen, dus maken ze van het jaarlijkse Naadamfestival gebruik om naar populaire locaties te trekken. Elk gezin heeft kampeergerief in de auto, wildkamperen kan hier zonder problemen en dit land heeft genoeg fraaie plekjes en ruimte zat voor een vakantiebreak.
Mongolie19 wildkamperen kan overal
De rots van Thaikar Chuluu of waterval in de Orkhonvallei vonden wij niet per se spectaculair. Voor locals was het duidelijk wel een fijne uitstap met vrienden of familie, ideaal voor een fotostop in traditionele kledij, een rondje vermaak of uitzonderlijk, een zwempartij.
“De meeste Mongolen kunnen niet zwemmen. Je zal ze dan ook niet in het water zien duiken, het blijft meestal bij pootjebaden. Mijn landgenoten zijn evenmin fan van zonnekloppen op een strand,” verduidelijkt onze gids Amar. Aan het Khorgo Terkhiin Tsagaan Nuur of witte meer wordt dat ook duidelijk: overal staan tentjes aan het water, iedereen profiteert van het zonnige weer, kinderen wagen zich kort in het water. Maar zwemmers zijn er amper.
De passage van deze Westerling lokt echter wel nieuwsgierigheid uit. Een jonge knaap vindt ons goedgeplaatst om zijn kennis van het Engels te toetsen, tot verbazing van zijn mama. Als we de jongen twee dagen later toevallig opnieuw ontmoeten, is het fijn bijpraten. Gastjes op een brommertaxi komen zich kort voorstellen: “Hello, my name is (en dan volgt een onuitspreekbare naam),” om vervolgens weer weg te snellen. Ook in een dorp met twee straten is onze aanwezigheid in een lunchrestaurant aanleiding voor een korte kennismaking. Als de man onze nationaliteit hoort, zegt hij spontaan: “Ik denk dat België mooi moet zijn.” Hij is alvast uitgenodigd om het te komen checken…
Gezeten aan de rand van een uitgestorven vulkaankrater (die locals zelfs op hoge hakken beklimmen) zijn we blijkbaar fotogeniek genoeg om mee op de foto te gaan met jong en oud.
Werelderfgoed
De natuurlijke schoonheid van Mongolië scheert hoge toppen, en dat wordt ook erkend door instanties als Unesco. Het land telt meerdere sites die (kandidaat-)werelderfgoed zijn, waaronder de Gobiwoestijn in het zuiden en de Altai-bergketen in het uiterste westen van het land. Op onze route lagen de Orkhonvallei in het zuidwesten, thuisland van heel wat nomaden, de mini-Gobi (een duinengebied van honderd km breed, 400 km noordelijker dan de eigenlijke woestijn) en de grafstenen uit de Bronstijd nabij de noordelijke stad Mörön. Daar in de buurt, een rekbaar begrip in Mongolië, is ook het lokale ViaVia-reiscafé gevestigd.
Geen werelderfgoed, maar evenmin klein bier: het gigantische Khövsgölmeer, 136 km lang, 25 km breed en 262 meter diep, dat helemaal in het noorden tegen de grens met Rusland ligt. Als Mongolen vakantie aan zee houden, bedoelen ze dit meer. “Dit is ons Siberië, vanaf augustus begint hier de herfst en ’s winters bedekt een ijslaag van vier-vijf meter het hele meer,” krijg ik te horen. Khatgal, het dorp of stadje aan de zuidrand, is de jongste jaren blijkbaar enorm gegroeid, een bewijs dat toerisme in eigen land geen holle leuze is. Moderniteit en vergane glorie liggen hier naadloos naast elkaar: een hutje afficheert zich als ‘coffee shop’, enkele meters verder ligt het verroeste wrak van een ferryboot uit Sovjettijden. Het meer herbergt meer dan tweederde van ’s lands zoetwatervoorraad (en ook bijna 1% van die van de hele planeet). Via een reeks rivieren is Khövsgöl verbonden met zijn tegenhanger over de grens, het Baikalmeer in Rusland.
Over rivieren gesproken: een eind zuidelijker maken we kennis met de Chuluut rivier, een 400 km lange stroom met een lange, mooie canyon. We zien meteen raftingpotentieel, onze gids nuanceert: “Mongolen hebben een ambiguë relatie met water. Rafting wordt dankzij sociale media wel bekender, maar om zoiets uit te bouwen, heb je een investeerder en infrastructuur nodig. Heb jij ambitie?”
Nomaden
Niet meteen, net zomin als ik aandrang voel om als nomade op de steppe te gaan leven. Nochtans, “toeristen die naar Mongolië komen, tonen veel interesse in die levenswijze, net zoals onze paardencultuur belangstelling wekt.” De nomadische levensstijl is er één van elke drie maanden verhuizen met je hele inboedel en je kudde, om de dieren een nieuw areaal om te grazen te geven. De dieren trekken in principe in alle vrijheid rond, enkel ’s nachts verzamelt een herder zijn kudde. “Je mag ons geen landbouwers noemen. Zij blijven op één plek terwijl nomaden rondtrekken. De enige periode dat we ergens vast verblijven, is ’s winters: dan voederen we de dieren zelf. In de metershoge sneeuw vinden ze geen voedsel,” legt Uülzübatar, een 45-jarige weduwenaar-nomade, uit. We ontmoeten hem en zijn kinderen in de Orkhon vallei. De man voorziet in zijn levensonderhoud door de verkoop van wol en vlees van zijn dieren en merriemelk. Na de geboorte van de veulens worden de merries gemolken, die melk wordt gefermenteerd en geldt als een gezond extraatje tijdens de zomermaanden. Helaas, net zoals de gezouten melkthee is merriemelk voor ons smaakpalet te hoog gegrepen. Daarmee zijn niet de enige…
“Onze levenswijze staat onder druk,” erkent meneer Uülzübatar. Sowieso is het lokale schoolsysteem ingesteld om kinderen van nomaden in een soort internaat op te vangen, maar eenmaal die kinderen groter worden en hogere studies aan de orde komen, moeten ze naar Ulaanbataar -en de verleiding van de grootstad is blijkbaar heel groot, net als die van sociale media.
Zijn zoon heeft nochtans al duidelijk gemaakt dat hij in de voetsporen van zijn vader wil treden. Ook zijn tienerzus doet haar best om haar overleden mama te vervangen. Blijkbaar is er recent nog een bijkomend element pro-nomadenleven: de exportprijs voor vlees, zeker richting China, zit in de lift. “Dat kan misschien helpen om jongeren te overtuigen om onze gewoontes te behouden,” oppert onze gids.
Toch willen of kunnen we als buitenstaander de hardheid van dit bestaan niet ontkennen. De vrijheid, een leven op het ritme van de seizoenen en de natuur, de zorg voor de dieren (de veestapel is twintig keer groter dan er Mongolen zijn!), niet in het minst in de winter als het kwik tot 40 of 50 graden onder nul zakt: het is beslist niet altijd rozengeur en maneschijn…
De reis van Willem
Helemaal geen lachertje was allicht ook de reis die missionaris Willem van Rubrouc in de 13e eeuw heeft ondernomen naar de hoofdstad van Dzjenghis Khan, in Karakorum. Bedoeling van die missie was om steun te zoeken bij de Mongoolse heersers om de bedreigingen van de oprukkende islam voor het christelijke Europa af te wenden. De Mongolen, toen stilaan op het hoogtepunt van hun macht, voelden zich niet meteen geroepen om onze gouwgenoot ter hulp te schieten.
Het verslag van zijn reis en ervaringen wordt nog steeds beschouwd als één, zoniet het meest betrouwbare relaas (meer dan Marco Polo) van hoe het er in de eertijdse hoofdstad Karakorum aan toeging. Één van de weinige tastbare sporen die vandaag in Karakorum nog te vinden is, is het beeld van een schildpad die de grenzen van de stad aangaf. We hebben het heilige dier teruggevonden. Het besef dat we meer dan 770 jaar later in de voetsporen van deze zendeling zijn getreden, doet ons wat.
Bayartla
En toch is het maar een van de vele elementen van onze trip die diepe indruk heeft gemaakt. Mongolië heeft afgelopen jaar bijna 850.000 buitenlandse bezoekers ontvangen, zo blijkt uit de laatste officiële statistieken. Onze gids/reisorganisator wil dat aantal graag nog een beetje opkrikken. Aan ruimte is er alleszins geen gebrek en de gastvrijheid van zijn inwoners is hartverwarmend.
De enige smet die we hebben ervaren, is de argeloosheid waarmee de Mongolen zelf afval, plastic flessen en andere rommel achterlaten in hun mooie natuur. In het straatbeeld, ook in Ulaanbataar, hebben we nauwelijks vuilbakken gespot en op plekken waar toeristen en/of bezoekers passeren, blijkt het evenmin een aandachtspunt. “Mensen hebben nooit geleerd om daar aandacht aan te besteden,” krijgen we als uitleg. Jammer.
Tot slot: wat sommige collega-auteurs ooit hebben omschreven als de grote leegte heeft ondergetekende veeleer ervaren als een permanent 360gradenpanorama waar de veelheid aan details constant zorgde voor nieuwe prikkels, aandachtspunten en blikvelden. We laveerden virtueel van Midden-Europa, de Sahara tot de eindeloosheid van Patagonië. En toch bleven we de hele tijd in dat ene immense, fascinerende land, Mongolië. Bayartla, dankuwel. (EB)
Praktisch:
* Wij reisden met en op uitnodiging van www.amarmongolia.com, een lokale touroperator met basis in Laken. Ze hebben een breed gamma kant-en-klaar-tours, maar werken desgewenst ook op maat een programma uit. Ten plaatse werken ze met uiterst secure en bekwame chauffeurs.
* Onze rondreis ‘Wonders of Mongolia’ incorporeerde ook een stop in ViaVia Harganat (in de buurt van Mörön).
* Voor Mongolië heb je, als je minder dan 30 dagen blijft, momenteel geen visum nodig.
* De lokale munteenheid is de Tugrik. 1 euro is meer dan 4000 Tugrik waard.
